Rodzaje druku

Druk od setek lat stanowi nieodłączny element przekazywania informacji i utrwalania wiedzy. Mimo cyfryzacji wielu dziedzin życia, druk wciąż odgrywa ogromną rolę w branży reklamowej, wydawniczej czy komunikacji wizualnej. Rozwój technologii sprawił, że dziś mamy do dyspozycji różnorodne techniki druku – od tradycyjnych metod analogowych po nowoczesne rozwiązania cyfrowe i specjalistyczne. Każda z nich ma swoje unikalne cechy i zastosowania, dzięki czemu można dobrać optymalną metodę w zależności od materiału, nakładu, oczekiwanej jakości czy kosztów.

Na przestrzeni wieków techniki drukarskie przeszły ogromną ewolucję. Od czasów wynalezienia ruchomej czcionki przez Gutenberga, poprzez mechanizację druku w XIX i XX wieku, aż po współczesne drukowanie laserowe i atramentowe – każda era wniosła nowe usprawnienia. W efekcie współczesne drukarnie korzystają zarówno ze sprawdzonych technik druku klasycznego, jak i z innowacyjnych technologii pozwalających zadrukowywać niemal dowolne materiały w rekordowym czasie.

W poniższym przewodniku przedstawiamy najważniejsze rodzaje druku, ich charakterystykę oraz typowe zastosowania. Dowiesz się, czym wyróżniają się poszczególne metody drukowania i jak wybrać technikę najlepiej dopasowaną do Twojego projektu.

Rodzaje druku a techniki drukowania

Pojęcia rodzaje druku i techniki druku często używane są zamiennie, jednak warto wiedzieć, że w klasycznej poligrafii rodzaj druku oznacza szeroką kategorię metod, a technika druku – konkretny sposób realizacji zadruku w ramach tej kategorii. Tradycyjnie wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje druku, zdefiniowane według budowy formy drukowej i sposobu przekazywania farby:

• Druk wypukły – w tej grupie formy drukowe mają elementy drukujące wypukłe względem niedrukujących. Farba pokrywa wypukłe części matrycy i jest bezpośrednio odbijana na podłoże. Przykładami są dawna typografia (druk z czcionek) oraz nowoczesna fleksografia.
• Druk płaski – cechą tej techniki jest płaska forma drukowa, gdzie obszary drukujące i niedrukujące znajdują się na tym samym poziomie. Rozróżnia je właściwość chemiczna powierzchni – miejsca drukujące przyjmują farbę, a miejsca niedrukujące ją odpychają. Sztandarowym przykładem druku płaskiego jest druk offsetowy, poprzedzony historycznie przez litografię.
• Druk wklęsły – tutaj odwrotnie niż w druku wypukłym, farba wypełnia zagłębienia znajdujące się poniżej powierzchni formy. Nadmiar farby z powierzchni formy jest zbierany, a ta pozostała w rowkach zostaje przeniesiona na zadrukowywany materiał. Przykładem przemysłowej techniki wklęsłej jest rotograwiura (druk rotacyjny wklęsły) stosowana kiedyś m.in. do czasopism i opakowań, a w grafice artystycznej – akwaforta czy miedzioryt.
• Druk sitowy (szablonowy) – w tej technice obraz jest przenoszony na podłoże poprzez formę w postaci sita (szablonu). Farba przeciskana jest przez drobne oczka siatki w miejscach niezasłoniętych szablonem. Sitodruk pozwala zadrukować różnorodne materiały (papier, tkaniny, tworzywa) i jest często klasyfikowany osobno, obok trzech powyższych rodzajów.

Oprócz powyższych klasycznych podziałów, istnieją także inne podejścia do drukowania. W ostatnich dekadach rozwinęły się np. metody drukowania cyfrowego, które w ogóle nie wymagają tradycyjnych form drukarskich. Pojawiły się także specjalistyczne techniki wykorzystujące nowe rodzaje atramentów i sposoby utrwalania obrazu (choćby druk utrwalany promieniowaniem UV czy druk lateksowy). Poniżej opisujemy najważniejsze obecnie stosowane techniki druku, ich cechy oraz zastosowania.

Druk offsetowy

Druk offsetowy to obecnie jedna z najpopularniejszych technik drukarskich w produkcji masowej. Należy do druku płaskiego pośredniego – obraz najpierw przenoszony jest z metalowej matrycy (płyty) na pokryty gumą cylinder pośredni (tzw. koc offsetowy), a dopiero z niego odbijany na papier lub inny materiał. Dzięki temu pośredniemu etapowi forma drukowa zużywa się wolniej, a sam proces umożliwia uzyskanie bardzo wysokiej jakości odbitek.

W druku offsetowym wykorzystuje się zazwyczaj cztery podstawowe farby drukarskie (cyan, magenta, yellow, black), tworzące paletę CMYK dla pełnokolorowego obrazu. Współczesne maszyny offsetowe są wysoko zautomatyzowane – matryce naświetla się cyfrowo metodą CTP (Computer-To-Plate), co zapewnia precyzję odwzorowania projektu. Offset wymaga jednak precyzyjnego przygotowania form drukowych i ustawienia maszyny przed rozpoczęciem nakładu.

Technologia offsetowa sprawdza się najlepiej przy średnich i dużych nakładach. Jest powszechnie stosowana do drukowania książek, gazet, czasopism, katalogów, ulotek, plakatów – wszelkich materiałów, gdzie potrzebna jest wysoka jakość druku i ekonomiczny koszt jednostkowy przy większej liczbie egzemplarzy. Druk offsetowy pozwala uzyskać ostre detale i bogate, powtarzalne kolory. Możliwe jest także stosowanie różnorodnych uszlachetnień (lakierowanie, laminowanie, tłoczenie) po wydruku, co czyni tę technikę wszechstronną w poligrafii reklamowej i wydawniczej.

Zalety druku offsetowego:

• Wysoka jakość i rozdzielczość – offset zapewnia bardzo wyraźne odwzorowanie szczegółów i gładkie przejścia tonalne.
• Powtarzalność i spójność kolorystyczna – każdy kolejny egzemplarz wygląda identycznie, co jest istotne przy materiałach firmowych czy publikacjach.
• Niski koszt jednostkowy przy dużym nakładzie – koszty przygotowania rozkładają się na wiele sztuk, dzięki czemu przy tysiącach kopii cena za egzemplarz jest bardzo niska.
• Szeroki wybór formatów i materiałów – dostępne są maszyny offsetowe zarówno do arkuszy małych formatów (np. A3), jak i ogromnych arkuszy B0, a także zwojowe do papieru w rolach. Można drukować na papierach różnej gramatury, tekturze, a nawet tworzywach sztucznych przy odpowiednim przygotowaniu.

Mankamentem offsetu jest długi czas przygotowania druku i koszty początkowe. Przy niskich nakładach (np. kilkadziesiąt czy sto sztuk) druk cyfrowy bywa bardziej opłacalny i szybszy, ponieważ w offsetowym procesie najpierw trzeba przygotować blachy, rozruch maszyny i ustabilizować kolory. Z tego powodu offset wybierany jest głównie wtedy, gdy planujemy większą liczbę odbitek lub zależy nam na maksymalnej jakości i możliwości precyzyjnego dopasowania kolorów.

Offset arkuszowy a offset rolowy

Offset arkuszowy wykorzystuje pojedyncze arkusze papieru podawane do maszyny drukującej. Pozwala to drukować na różnorodnych podłożach o rozmaitych gramaturach (nawet na kartonie czy papierze kredowym o dużej grubości). Ten typ offsetu jest powszechny w drukarniach komercyjnych do produkcji np. ulotek, plakatów, teczek, wizytówek – wszędzie tam, gdzie wymagane są wysokiej jakości arkusze.

Z kolei offset rolowy (zwany też rotacyjnym) drukuje na papierze z ogromnych zwojów. Papier rozwijany jest w maszynie i zadrukowywany w sposób ciągły, co zapewnia bardzo wysoką wydajność – liczoną w dziesiątkach tysięcy stron na godzinę. Charakterystyczne dla tej techniki jest suszenie farby w wysokiej temperaturze (heatset), które pozwala drukować na papierze kredowym o gładkiej powierzchni. W przypadku tańszego druku gazetowego stosuje się wariant coldset – druk na chłonnym papierze bez dodatkowego suszenia. Offset rolowy stosuje się przede wszystkim do gazet, magazynów i katalogów o ogromnych nakładach. Jest nieco mniej precyzyjny niż arkuszowy, ale niezastąpiony, gdy liczy się szybkość i masowa produkcja.

Druk cyfrowy

Pod pojęciem druku cyfrowego kryje się technologia, w której obraz powstaje od razu na podłożu drukowym – bez przygotowywania matryc czy form drukarskich. Plik z komputera jest przesyłany bezpośrednio do drukarki lub maszyny drukującej, która nanosi obraz tonerem lub atramentem. Proces ten odbywa się punkt po punkcie, sterowany cyfrowo, dzięki czemu każdy wydruk może być inny (personalizacja) i można go wykonać praktycznie od ręki.

Najczęściej druk cyfrowy realizowany jest na maszynach laserowych (tonerowych) lub atramentowych. Drukarki laserowe używają proszku tonerowego, który jest utrwalany na papierze za pomocą wysokiej temperatury i ciśnienia. Natomiast przemysłowe drukarki atramentowe wystrzeliwują mikroskopijne krople atramentu na podłoże, umożliwiając druk nawet w większych formatach czy na nietypowych materiałach. Obie technologie dają wysoką jakość obrazu, choć mogą nie dorównywać offsetowi w kwestii idealnego odwzorowania drobnych rastrów przy bardzo dużych nakładach.

Główną zaletą druku cyfrowego jest szybkość i opłacalność przy niskich nakładach. Ponieważ nie trzeba tworzyć form, można wydrukować nawet pojedynczą kopię bez wysokich kosztów startowych. To idealne rozwiązanie dla personalizowanych materiałów (np. zaproszenia z unikalnym nazwiskiem, vouchery, identyfikatory), a także wszędzie tam, gdzie liczy się czas realizacji – na wydruk cyfrowy często czeka się kilkanaście minut, a nie dni.

Zalety druku cyfrowego:

• Brak form drukowych – skrócony proces przygotowania, co obniża koszty początkowe i przyspiesza start druku.
• Opłacalność przy małych nakładach – wydruk nawet jednej sztuki jest ekonomicznie uzasadniony.
• Możliwość personalizacji – każda kopia może zawierać inne dane (np. imię i nazwisko na zaproszeniu, unikalny kod na voucherze), co jest trudne lub kosztowne w tradycyjnych technikach.
• Krótki czas realizacji – gotowy projekt można wydrukować niemal od razu, bez długiego przygotowania maszyn.

Wadą druku cyfrowego bywa nieco wyższy koszt jednostkowy przy bardzo dużych ilościach oraz pewne ograniczenia technologiczne. Wydruki cyfrowe mają minimalnie mniejszą głębię koloru w porównaniu do druku offsetowego, a także ograniczenia w użyciu specjalnych farb (np. metalicznych czy fluorescencyjnych). Dlatego przy nakładach idących w tysiące często wciąż lepiej sprawdza się offset, jednak różnice te zacierają się z każdą generacją nowszych urządzeń cyfrowych.

Druk fleksograficzny

Fleksografia to współcześnie najczęściej stosowana odmiana druku wypukłego w przemyśle. W technice tej wykorzystuje się elastyczne formy drukowe wykonane z polimeru (fotopolimerowe matryce), nałożone na obrotowe cylindry. Elementy drukujące wystają na nich ponad niedrukujące, podobnie jak w dawnej typografii, lecz materiał formy jest gumowy i podatny. Farba (z reguły ciekła, szybkoschnąca) nakładana jest na formę za pomocą wałka rastrowego, po czym odbijana bezpośrednio na podłoże.

Fleksografię cechuje bardzo duża wszechstronność pod względem podłoży drukowych. Można nią zadrukować materiały, które trudno poddać offsetowi czy cyfrowemu drukowi – na przykład folie z tworzyw sztucznych, materiały opakowaniowe, etykiety samoprzylepne, kartony faliste, a nawet folię aluminiową. Stosuje się ją powszechnie w branży opakowań: od nadruków na pudełkach kartonowych, przez etykiety na butelkach, po fleksograficzny zadruk folii do opakowań zbiorczych. Dzięki szybkoschnącym farbom (często utrwalanym również promieniowaniem UV) druk fleksograficzny może odbywać się w bardzo wysokim tempie na roli.

Jakość druku fleksograficznego dawniej ustępowała offsetowi czy rotograwiurze – kojarzył się on z nieco niższą rozdzielczością i prostszymi grafikami. Jednak współczesne maszyny fleksograficzne potrafią drukować bardzo szczegółowo, także w pełnym kolorze, i są podstawą produkcji opakowań na całym świecie. Ogromną zaletą jest ekonomiczność przy dużych nakładach oraz możliwość drukowania na materiałach giętkich (folie, cienkie tworzywa) niedostępnych dla innych technik. Fleksografia bywa nazywana unowocześnioną kontynuatorką dawnej typografii, dostosowaną do potrzeb przemysłu opakowaniowego.

Sitodruk (druk sitowy)

Jedną z najstarszych metod zadruku, wywodzącą się jeszcze ze starożytnych Chin i Japonii, jest sitodruk. Ta technika, zwana też drukiem sitowym lub szablonowym, polega na przeciskaniu farby przez napiętą siatkę (sito) pokrytą szablonem. Szablon blokuje oczka siatki w miejscach, gdzie farba nie ma się przedostać, a pozostałe, otwarte oczka tworzą obraz drukowy. Farba przeciskana jest za pomocą rakla (przesuwanej listwy) i osadza się bezpośrednio na podłożu umieszczonym pod sitodrukową ramą.

Sitodruk pozwala nanosić nadruki na niemal dowolne materiały i kształty. Wykorzystuje się go przede wszystkim do nadruków na tekstyliach (koszulki, torby, bluzy), ale także na tworzywach sztucznych (np. obudowy urządzeń, gadżety), papierze i kartonie (np. plakaty artystyczne, okładki), szkle (butelki, szklanki z nadrukiem), a nawet metalu. Specyfika techniki sprawia, że uzyskane warstwy farby są stosunkowo grube i bardzo trwałe – nadruki sitodrukowe cechują się świetną odpornością na czynniki zewnętrzne, promieniowanie UV, a w przypadku tekstyliów na pranie i ścieranie.

Sitodruk znakomicie odwzorowuje intensywne, kryjące kolory – np. białe i jaskrawe nadruki na czarnych koszulkach, co bywa trudne dla innych technik. Wadą jest natomiast niższa wydajność przy wielobarwnych projektach: dla każdego koloru trzeba przygotować osobne sito, co podnosi koszty i czas pracy. Przy prostych wzorach i większych seriach (np. jednokolorowe logo na setkach toreb) sitodruk jest bardzo opłacalny, jednak dla pełnokolorowych zdjęć lub niskich nakładów częściej wybiera się druk cyfrowy DTG (bezpośrednio na tkaninie) lub inne metody. Mimo to sitodruk pozostaje niezastąpiony, gdy potrzebne są trwałe nadruki o żywych barwach na nietypowych powierzchniach.

Tampodruk (druk tamponowy)

Tampodruk to technika pośredniego druku, która umożliwia zadrukowanie niewielkich, nierównych lub zakrzywionych powierzchni. W procesie tampodruku wykorzystuje się stalową lub polimerową płytkę z wytrawionym wzorem (matrycę wklęsłą), na którą nakładana jest farba. Nadmiar farby zostaje zbierany, pozostawiając farbę tylko w zagłębieniach wzoru. Następnie do matrycy dociska się miękki, sprężysty stempel wykonany z silikonu – tzw. tampon. Tampon pobiera farbę z zagłębień, a potem przenosi ją poprzez dociśnięcie do docelowego przedmiotu.

Dzięki elastyczności tamponu możliwe jest nadrukowywanie na powierzchniach o nieregularnych kształtach, wypukłościach czy wklęsłościach – tam, gdzie klasyczne płaskie formy by się nie sprawdziły. Tampodruk jest powszechnie stosowany do znakowania gadżetów reklamowych i drobnych przedmiotów: długopisów, zapalniczek, breloków, kubków, pamięci USB, zabawek, sprzętu elektronicznego. Często tą metodą nanosi się logo firmy lub niewielki napis na przedmioty, które mają skomplikowaną bryłę (np. piłki, elementy maszyn).

Zaletą tampodruku jest wysoka precyzja i możliwość bardzo szybkiego drukowania dużych serii drobnych obiektów – automatyczne maszyny tampodrukowe potrafią nadrukować setki a nawet tysiące sztuk na godzinę. Druk tamponowy wiernie oddaje detale nawet drobnych napisów o wysokości paru milimetrów. Minusem jest ograniczenie wielkości pola nadruku (tampon ma zwykle kilka centymetrów średnicy, więc nadruki są niewielkie) oraz konieczność oddzielnego nanoszenia każdego koloru. Dlatego tampodruk przeważnie stosuje się do nieskomplikowanych, jedno- lub dwukolorowych grafik. Mimo to w swojej niszy – znakowaniu gadżetów i nieregularnych obiektów – pozostaje niezastąpiony.

Wklęsłodruk (rotograwiura)

Wklęsłodruk to technika drukowania, w której obraz drukowy jest wyryty poniżej powierzchni formy drukarskiej. Najpopularniejszą formą wklęsłodruku w zastosowaniach przemysłowych jest rotograwiura – druk rotacyjny za pomocą grawerowanych cylindrów. Cylindry te (najczęściej metalowe, pokryte miedzią i chromem) mają na swojej powierzchni wytrawione lub wygrawerowane mikroskopijne zagłębienia odpowiadające obrazowi. Podczas drukowania cylinder zanurza się w farbie, po czym nadmiar farby z powierzchni jest zbierany raklem, a atrament pozostaje tylko w zagłębieniach. Gdy cylinder styka się z papierem lub innym materiałem, farba z zagłębień zostaje wyciągnięta i przeniesiona na podłoże pod wpływem docisku.

Rotograwiura umożliwia bardzo szybki druk z roli, łącząc wysoką wydajność z doskonałą jakością. Charakterystyczne dla wklęsłodruku są bogate nasycenie kolorów i możliwość nakładania grubszej warstwy farby niż w offsetzie czy fleksografii, co przekłada się na głębię i intensywność barw. Technika ta była przez dekady wykorzystywana do drukowania czasopism ilustrowanych, katalogów wysyłkowych, opakowań (np. kolorowe folie opakowaniowe do słodyczy, papierosów) oraz materiałów dekoracyjnych (tapety, okleiny). Przy bardzo dużych nakładach jednostkowy koszt jest niski, ale przygotowanie cylindra jest kosztowne i czasochłonne, dlatego rotograwiura opłaca się głównie przy milionowych seriach druków.

Współcześnie wklęsłodruk w wielu zastosowaniach ustąpił miejsca bardziej elastycznym technologiom (offset, fleksografia), jednak pozostaje niezastąpiony tam, gdzie wymagana jest najwyższa jakość i powtarzalność przy ekstremalnie wysokich nakładach. Niszowym, ale ważnym obszarem wykorzystania druku wklęsłego jest także produkcja druków zabezpieczonych – banknotów, paszportów czy znaczków pocztowych. W tych przypadkach stosuje się specjalne odmiany wklęsłodruku (staloryt, miedzioryt) pozwalające uzyskać trudno podrabialne, reliefowe linie wyczuwalne pod palcem.

Druk typograficzny (wypukły)

Druk typograficzny, zwany też drukiem wypukłym lub po prostu typografią, to historyczna technika druku zapoczątkowana przez wynalazek ruchomej czcionki. W metodzie tej formą drukową jest ręcznie składany zestaw wypukłych czcionek lub klisz, które pokrywa się farbą i odciska bezpośrednio na papierze. Elementy drukujące (np. litery z metalu) wystają ponad powierzchnię formy i zostawiają ślad po dociśnięciu do podłoża. Przez wiele stuleci – od XV wieku aż do drugiej połowy XX wieku – typografia była główną techniką druku wykorzystywaną do produkcji książek, gazet i innych publikacji.

Charakterystyczną cechą dawnego druku typograficznego jest delikatne wklęśnięcie (tłoczenie) liter na odwrocie arkusza, wynikające z mechanicznego nacisku prasy. Współcześnie klasyczna typografia w znacznej mierze wyszła z użycia w masowej poligrafii – zastąpiły ją szybsze i wygodniejsze metody jak offset. Jednak technika ta przeżywa renesans w niszowych zastosowaniach artystycznych i rzemieślniczych. Wykorzystuje się stare maszyny typograficzne do tworzenia ekskluzywnych druków okolicznościowych (np. zaproszeń ślubnych, wizytówek) z charakterystycznym wytłoczonym efektem. Coraz częściej drukarnie oferują usługę tzw. letterpressu artystycznego, docenianego za elegancki, tradycyjny wygląd druku. Można więc powiedzieć, że typografia z techniki masowej stała się sztuką drukarską dla koneserów.

Druk solwentowy

Termin druk solwentowy odnosi się do wydruków wykonywanych atramentami na bazie rozpuszczalników organicznych (tzw. solvent). Technologia ta zyskała ogromną popularność w dziedzinie druku wielkoformatowego, zwłaszcza w reklamie zewnętrznej. Wydruki solwentowe powstają na drukarkach atramentowych wyposażonych w głowice przystosowane do tuszy solventowych. Atrament taki zawiera pigmenty oraz lotne rozpuszczalniki, które wgryzają się w podłoże (najczęściej materiały zawierające PVC) i odparowują w trakcie procesu schnięcia.

Cechą charakterystyczną druku solwentowego jest bardzo dobra trwałość wydruków na warunki atmosferyczne. Solvent trwale wiąże się z podłożem, przez co plakaty, banery czy naklejki nim wykonane są odporne na deszcz, promieniowanie UV i zmiany temperatur. Jakość takich wydruków bywa zbliżona do fotograficznej – nowoczesne plotery solventowe potrafią odwzorować bogate przejścia tonalne i szczegóły, co umożliwia druk np. billboardów oglądanych z bliska. Najczęściej jednak wydruki te ogląda się z pewnego dystansu (szyldy, reklamy wielkoformatowe), stąd priorytetem jest intensywność kolorów i trwałość, a nie najdrobniejsze szczegóły jak w drukach artystycznych.

Druk solwentowy służy głównie do tworzenia materiałów reklamowych typu banery, siatki mesh, folie samoprzylepne (np. na witryny sklepów czy samochody), plakaty wielkoformatowe, billboardy. Ze względu na użycie agresywnych chemicznie rozpuszczalników technika ta wymaga odpowiedniej wentylacji i środków ochrony – podczas druku uwalniają się związki o intensywnym zapachu. Dostępne są co prawda atramenty mild-solvent i eco-solvent o nieco zmniejszonej szkodliwości, jednak wciąż druk solwentowy jest mniej przyjazny dla środowiska niż alternatywne metody. W ostatnich latach wiele zastosowań solventu przejmuje druk lateksowy, oferujący porównywalną jakość przy użyciu atramentów wodnych.

Druk lateksowy

Druk lateksowy to stosunkowo nowa technologia, opracowana jako bardziej ekologiczna alternatywa dla druku solwentowego. Wykorzystuje atramenty lateksowe – czyli wodne atramenty z domieszką polimerów lateksowych, utrwalane termicznie. Proces druku przebiega podobnie jak w ploterach atramentowych, jednak zamiast rozpuszczalników nośnikiem pigmentu jest woda. Po naniesieniu na materiał atrament jest podgrzewany (wbudowane grzałki w maszynie), co powoduje odparowanie wody i utwardzenie (polimeryzację) cząsteczek lateksu z pigmentem na powierzchni wydruku.

Zaletą druku lateksowego jest brak wydzielania szkodliwych oparów – wydruki są bezwonne i od razu gotowe do użytku, także we wnętrzach. Nie ma potrzeby długiego odgazowywania jak przy solventach. Jakość obrazów uzyskiwanych w tej technologii jest bardzo wysoka – kolory są nasycone, a ostrość bliska fotograficznej. Druk lateksowy radzi sobie świetnie na materiałach typu banery winylowe, folie samoprzylepne, płótna, papier fotograficzny, tapety ścienne i wielu innych podłożach do druku wielkoformatowego. Ze względu na wodną bazę atramentu, atramenty lateksowe dobrze przylegają do podłoży z powłoką absorbującą (często materiały są fabrycznie powlekane pod druk).

Drukarki lateksowe są chętnie wybierane przez branżę reklamową, bo łączą zalety solventu (trwałość na warunki zewnętrzne) z bezpieczeństwem użytkowania i przyjaznością środowisku. Wydruki lateksowe cechują się dużą odpornością na blaknięcie kolorów i działanie czynników atmosferycznych. Warto jednak zabezpieczyć je laminatem w przypadku narażenia na silne tarcie czy uszkodzenia mechaniczne – powłoka lateksowa bywa mniej odporna na zarysowania niż np. tusze UV. Mimo tego, w zastosowaniach takich jak fototapety, grafiki na ścianach biur, dekoracje czy outdoorowa reklama wielkoformatowa, technologia lateksowa sprawdza się znakomicie i zdobywa coraz większą część rynku.

Druk UV (utrwalany ultrafioletem)

Druk UV to nowoczesna technika druku inkjetowego, w której wykorzystuje się specjalne atramenty utwardzane światłem ultrafioletowym. W praktyce wygląda to tak, że ploter drukujący nakłada krople atramentu na powierzchnię materiału, a następnie niemal natychmiast naświetla je lampami UV. Atrament zawiera fotoinicjatory, które pod wpływem UV powodują błyskawiczną polimeryzację (utwardzenie) farby. Dzięki temu krople atramentu zasychają praktycznie od razu po wydrukowaniu, tworząc trwałą, odporną warstwę.

Technologia UV ma kilka istotnych zalet. Przede wszystkim umożliwia druk na niemal dowolnym podłożu – farba nie musi wsiąkać w materiał (jak w przypadku druku wodnego czy solwentowego), lecz zasycha na jego powierzchni. Dzięki temu drukować można nie tylko na papierze, ale też na szkle, metalu, drewnie, ceramice, płytach PVC, pleksi, kartonie, foliach i wielu innych mediach, w tym o dużej grubości (ploter UV typu flatbed pozwala zadrukować np. płytę meblową czy drzwi). Co więcej, druk UV daje świetną jakość – ostre detale i żywe kolory porównywalne z wydrukiem fotograficznym. Często stosuje się także białą farbę UV jako dodatkowy kolor do zadruku podłoży przezroczystych lub kolorowych oraz lakiery wybiórcze UV dla efektów uszlachetnienia.

Wydruki utrwalone promieniowaniem UV są od razu suche i gotowe – nie wymagają odparowywania rozpuszczalników ani długiego schnięcia. Utwardzona warstwa atramentu jest odporna na promieniowanie słoneczne, wilgoć, zmienne temperatury oraz ścieranie. To czyni druk UV idealnym do zastosowań zewnętrznych (tablice informacyjne, szyldy, grafiki na pojazdach, panele reklamowe) jak i wewnętrznych (dekoracje na szkle, reprodukcje na płytach, gadżety). Sam proces jest też stosunkowo przyjazny środowisku – brak emisji lotnych związków jak przy solventach, choć należy odpowiednio utylizować zużyte materiały eksploatacyjne.

Druk UV LED

Odmianą technologii UV jest druk UV LED, w którym tradycyjne lampy rtęciowe zastąpiono diodami LED emitującymi promieniowanie ultrafioletowe. Rozwiązanie to ma kilka przewag: diody LED nie nagrzewają tak mocno podłoża (druk jest bardziej bezpieczny dla wrażliwych materiałów, które mogłyby się odkształcać pod wpływem wysokiej temperatury), zużywają mniej energii i osiągają pełną moc natychmiast po włączeniu. Atramenty utrwalane diodami LED polimeryzują równie skutecznie jak przy lampach konwencjonalnych, gwarantując jakość zbliżoną do offsetu nawet na trudnych podłożach. Dzięki przyspieszeniu procesu utrwalania możliwe jest jeszcze szybsze tempo druku i mniejsze zużycie energii, co obniża koszty eksploatacji i czyni tę metodę jedną z najwydajniejszych w druku wielkoformatowym.

Druk sublimacyjny

Druk sublimacyjny to metoda pozwalająca przenosić wydrukowane grafiki wprost w strukturę materiału za pomocą zjawiska sublimacji barwnika. Proces ten przebiega dwuetapowo. Najpierw na specjalnym papierze transferowym drukuje się obraz atramentami sublimacyjnymi (w lustrzanym odbiciu). Następnie taki zadrukowany papier przykłada się do docelowego materiału (np. tkaniny poliestrowej lub przedmiotu powleczonego poliestrem) i poddaje działaniu wysokiej temperatury rzędu 180–200°C w prasie termicznej. Pod wpływem temperatury barwnik ze stanu stałego przechodzi w stan gazowy i wnika w strukturę materiału, trwale barwiąc jego włókna lub powłokę.

Efektem druku sublimacyjnego są niezwykle trwałe i żywe nadruki, które nie tworzą oddzielnej warstwy na powierzchni (jak farba czy toner), lecz stają się częścią zadrukowanego materiału. Nadruk taki nie pęka, nie ściera się i jest odporny na pranie czy czynniki zewnętrzne, o ile sam materiał bazowy je wytrzymuje. Technologia ta wykorzystywana jest do zdobienia odzieży sportowej i reklamowej (koszulki, bluzy, czapki z dużą domieszką poliestru), gadżetów personalizowanych (kubki, puzzle, podkładki pod mysz, etui na telefony – pod warunkiem, że mają specjalną poliestrową powłokę), a także flag, bannerów tekstylnych, dekoracji wnętrz (np. fotozasłony, obrusy z nadrukiem). Druk sublimacyjny pozwala uzyskać pełnokolorowe, fotograficznej jakości obrazy na materiałach, które chłoną barwnik.

Warto pamiętać, że sublimacja działa tylko na powierzchniach zawierających poliester lub polimer – na czystej bawełnie czy szkle bez powłoki barwnik nie będzie miał się w co wtapiać. Ponadto nadruk najlepiej wychodzi na jasnym tle, gdyż atramenty sublimacyjne nie drukują koloru białego (biel stanowi niezadrukowane tło materiału). Pomimo tych ograniczeń, druk sublimacyjny jest ceniony za możliwość personalizacji nawet pojedynczych sztuk i stosunkowo prosty proces (drukarka + prasa). W warunkach domowych czy małych firm pozwala tworzyć unikalne prezenty i gadżety, a na skalę przemysłową – masowo zadrukowywać tekstylia w kolorowe wzory bez utraty ich miękkości i przewiewności.

Druk 3D

Choć zupełnie odmienny od pozostałych metod, warto wspomnieć o druku 3D jako o innowacyjnej technologii kształtowania obiektów. W druku 3D nie powstaje dwuwymiarowy obraz na płaskiej powierzchni, lecz trójwymiarowy przedmiot, budowany warstwa po warstwie na podstawie projektu komputerowego. Urządzenia drukujące 3D nakładają lub utwardzają materiał (plastik, żywicę, proszek metaliczny i inne) zgodnie z przekrojami modelu, aż do uzyskania kompletnego obiektu.

Istnieje wiele metod druku 3D, m.in. FDM (topienie i osadzanie termoplastu – popularne domowe drukarki filamentowe), SLA/DLP (utwardzanie ciekłej żywicy światłem laserowym lub projekcyjnym) czy SLS/SLM (spiekanie laserowe proszków, np. nylonu albo metalu). Wszystkie one łączy fakt, że projekt komputerowy staje się namacalnym przedmiotem bez konieczności stosowania form czy skomplikowanych obróbek. Druk 3D znajduje zastosowanie w prototypowaniu (szybkie tworzenie modeli koncepcyjnych), medycynie (np. personalizowane protezy, modele anatomiczne), przemyśle (produkcja części zamiennych, narzędzi) oraz hobby i edukacji. Choć nie konkuruje bezpośrednio z tradycyjnymi technikami 2D, druk 3D rewolucjonizuje podejście do wytwarzania – tak jak kiedyś druk płaski zrewolucjonizował przekaz informacji.

Jak wybrać odpowiedni rodzaj druku?

• Nakład – liczba potrzebnych kopii jest najważniejsza przy wyborze techniki. Dla pojedynczych sztuk i małych serii najbardziej opłacalny jest druk cyfrowy (brak kosztów przygotowania). Przy średnich i dużych nakładach, zwłaszcza powyżej kilkuset egzemplarzy, ekonomiczny staje się druk offsetowy lub fleksograficzny. Największe nakłady (rzędu setek tysięcy) mogą uzasadniać zastosowanie rotograwiury.
• Materiał i podłoże – to, na czym chcemy drukować, determinuje wybór metody. Papier i karton można zadrukować prawie każdą techniką (offset, cyfrowo, sitodrukiem). Tworzywa sztuczne i folie wymagają technik, które radzą sobie z gładkimi, nienasiąkliwymi powierzchniami – świetny będzie druk UV, fleksografia lub sitodruk. Tkaniny i odzież tradycyjnie zadrukujemy sitodrukiem lub sublimacyjnie, a nieregularne gadżety – tampodrukiem. Do obiektów 3D (prototypów, modeli) niezbędny będzie druk 3D.
• Format i rozmiar – wielkość projektu i wymagany format wydruku także wpływają na decyzję. Bardzo duże wydruki (banery, billboardy, grafiki wystawiennicze) realizowane są na ploterach wielkoformatowych – tu do wyboru mamy druk solwentowy, lateksowy albo UV w zależności od wymagań co do trwałości i jakości. Standardowe formaty ulotek, broszur, wizytówek doskonale obsłuży offset lub druk cyfrowy. Jeśli potrzebujemy nadruku na przedmiocie o nietypowych gabarytach lub kształcie (np. front drzwi, obudowa urządzenia), idealnym rozwiązaniem może być flatbed UV lub sitodruk.
• Czas realizacji – gdy liczy się czas, najlepiej wypada druk cyfrowy, który nie wymaga przygotowania form i może być wykonany od ręki. Wydruk cyfrowy w kilka minut może dostarczyć gotowe materiały. Druk offsetowy wymaga nieco więcej czasu na przygotowanie maszyn (naświetlenie płyt, rozruch), podobnie fleksografia czy tampodruk (przygotowanie matryc). Jeśli termin jest bardzo krótki, warto zapytać drukarnię o możliwość realizacji cyfrowej albo skorzystać z technologii UV (wydruki wychodzą suche, więc odpada czas schnięcia).
• Budżet i koszty – różne techniki mają różną strukturę kosztów. Przy ograniczonym budżecie i niedużym zamówieniu lepiej wybrać druk cyfrowy (brak kosztów matryc). Przy większym budżecie i zapotrzebowaniu na wysoką jakość warto zainwestować w offset. Niektóre specjalistyczne techniki (np. druki artystyczne, sitodruk) mogą być droższe jednostkowo, ale oferują efekty niedostępne gdzie indziej. Zawsze należy kalkulować koszt jednostkowy w odniesieniu do nakładu – czasem warto zamówić nieco większą liczbę sztuk, by skorzystać z progu opłacalności danej technologii.
• Wymagana jakość i trwałość – jeśli materiał ma robić ekskluzywne wrażenie (np. katalog premium, album fotograficzny), najlepiej sprawdzi się offset lub wysokiej klasy druk cyfrowy. Gdy najważniejsza jest odporność na warunki zewnętrzne (słońce, deszcz, ścieranie), przewagę mają techniki takie jak druk UV, lateksowy czy tradycyjny sitodruk z trwałymi farbami. Do nadruków gadżetów reklamowych wybieramy metody dające trwały efekt na tworzywie (tampondruk, UV). Określenie priorytetów co do jakości (rozdzielczość, kolorystyka) i trwałości pozwoli zawęzić wybór technologii drukowania.
• Ekologia i bezpieczeństwo – coraz częściej istotne jest, by proces druku był przyjazny dla środowiska i zdrowia. Jeśli zależy nam na niskiej emisji szkodliwych substancji (np. do druku wnętrz dla dzieci czy szpitali), lepiej unikać technologii solwentowych. Druk lateksowy i UV są uważane za bardziej ekologiczne alternatywy (brak lotnych rozpuszczalników). Także druk cyfrowy laserowy jest względnie czysty (emisje ozonu są minimalne w nowoczesnych urządzeniach). Wybierając metodę, warto zapytać drukarnię o kwestie ekologiczne – np. czy używane farby mają atesty, czy proces nie generuje uciążliwych odpadów.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czym różni się druk cyfrowy od offsetowego?

Druk cyfrowy to metoda, w której obraz powstaje bezpośrednio z danych komputerowych – drukarka od razu nanosi toner lub atrament na papier. Nie ma kosztownego etapu przygotowania form drukarskich, więc opłaca się nawet przy jednej kopii. Druk offsetowy natomiast wymaga najpierw przygotowania płyt (matryc) i rozruchu maszyny, ale potem bardzo szybko i ekonomicznie drukuje setki czy tysiące odbitek. Offset zapewnia nieco wyższą jakość i niższy koszt jednej sztuki przy dużym nakładzie, natomiast druk cyfrowy wygrywa przy małych ilościach i pozwala na personalizację. W skrócie: offset wybieramy do masowej produkcji (np. 5000 ulotek), a cyfrowy do krótkich serii na już (np. 50 zaproszeń z różnymi nazwiskami).

Czy wydruki UV są odporne na warunki atmosferyczne?

Tak. Wydruki wykonane w technice UV po utwardzeniu promieniami ultrafioletowymi są bardzo trwałe. Atrament UV tworzy na powierzchni materiału cienką warstwę polimeru, która jest odporna na deszcz, wilgoć, promieniowanie słoneczne (nie blaknie łatwo) oraz na zmiany temperatur. Dlatego druk UV świetnie sprawdza się w zastosowaniach na zewnątrz – np. na szyldach, tablicach reklamowych, grafikach na pojazdach. Oczywiście, jak każdy wydruk, z czasem pod wpływem ekstremalnych warunków może nieco wyblaknąć, ale generalnie trwałość UV należy do najwyższych wśród technik druku.

Co to jest druk DTG i kiedy się go używa?

Skrót DTG oznacza „Direct to Garment”, czyli bezpośredni druk na odzieży. To rodzaj druku cyfrowego wykorzystujący specjalne drukarki atramentowe do tkanin. W DTG wzór (np. grafikę na koszulkę) drukuje się prosto z pliku komputerowego na tkaninę, podobnie jak na papierze, z tą różnicą że stosuje się tusze tekstylne (często utrwalane potem termicznie). Druk DTG pozwala uzyskać pełnokolorowe nadruki na odzieży, jest opłacalny przy pojedynczych sztukach lub małych seriach – np. personalizowane koszulki, prototypy odzieży z własnym nadrukiem. W odróżnieniu od sitodruku, DTG nie wymaga przygotowania matryc dla każdego koloru, ale jest nieco wolniejszy przy większych nakładach i nadruk najlepiej wychodzi na bawełnie o jasnym kolorze (ciemne tkaniny wymagają białego podkładu i specjalnego przygotowania).

Czym różni się druk solwentowy od druku lateksowego?

Obie technologie służą głównie do wydruków wielkoformatowych, ale różnią się rodzajem używanych atramentów i procesem utrwalania. Druk solwentowy wykorzystuje tusze na bazie rozpuszczalników organicznych – farba wnika w materiał (np. baner winylowy) i wysycha poprzez odparowanie solventu. Wydruki solwentowe są odporne na warunki zewnętrzne, ale proces drukowania generuje opary i wymaga wentylacji, a same wydruki mogą mieć początkowo intensywny zapach. Druk lateksowy z kolei używa atramentów wodnych z cząsteczkami lateksu, które utrwala się ciepłem. Nie wydziela szkodliwych oparów, wydruki są bezzapachowe i od razu suche. Pod względem jakości obie metody dają zbliżone rezultaty (żywe kolory, dobra rozdzielczość), choć lateks bywa bezpieczniejszy dla środowiska i ludzi. W praktyce drukarnie coraz częściej zastępują solwent urządzeniami lateksowymi, zwłaszcza do grafik we wnętrzach.

Co oznacza termin „druk wypukły”?

Określenie druk wypukły odnosi się do grupy technik drukarskich, w których elementy drukujące na formie są wypukłe względem niedrukujących. Najprościej mówiąc – farba znajduje się na wypukłych fragmentach matrycy i jest bezpośrednio odciskana na podłoże. Historycznym przykładem druku wypukłego jest typografia (druk z czcionek Gutenberga), a współczesnym – fleksografia, używana np. do druku opakowań. Nazwa „wypukły” wynika z konstrukcji formy drukowej, a nie z efektu na zadrukowanym materiale (chociaż np. w letterpressie współcześnie celowo używa się dużego nacisku, by powstało wklęśnięcie w papierze jako efekt artystyczny). Druk wypukły przeciwstawia się drukowi wklęsłemu (gdzie farba jest w zagłębieniach) i płaskiemu (gdzie forma jest gładka).

Która technika druku zapewnia najlepszą jakość?

Trudno jednoznacznie wskazać jedną technikę jako absolutnie najdoskonalszą, ponieważ „jakość” może oznaczać różne aspekty (rozdzielczość, odwzorowanie kolorów, trwałość wydruku). Ogólnie za najbardziej precyzyjne uchodzą techniki offsetowa i wklęsłodruk – pozwalają na bardzo drobne rastry, gładkie przejścia tonalne i wierne kolory przy dużych nakładach. Druk cyfrowy wysokiej klasy (np. produkcyjne maszyny laserowe) również daje niemal offsetową jakość przy mniejszych seriach. W przypadku nadruków na nietypowych materiałach prym wiedzie druk UV – potrafi on nanieść ostry obraz nawet na szkle czy metalu. Dla fotografii artystycznej świetne efekty osiąga się metodą pigmentową (wysokiej klasy druk atramentowy). Jeśli natomiast przez jakość rozumiemy trwałość i odporność, to sitodruk i UV dostarczają nadruków niepodatnych na warunki zewnętrzne. Podsumowując: do druków na papierze najwyższą jakość zapewni offset, a na innych materiałach nowoczesny druk UV lub specjalistyczne techniki (sitodruk, sublimacja) odpowiednio dobrane do podłoża.

Jaka metoda druku jest najtańsza?

Koszt druku zależy od wielu czynników (nakład, format, materiał), więc nie ma jednej uniwersalnie najtańszej techniki. Można jednak wskazać pewne prawidłowości: dla niskich nakładów najtańszy jest zazwyczaj druk cyfrowy, bo nie ponosimy kosztów przygotowania form. Przy dużych ilościach (setki, tysiące) tańszy w przeliczeniu na sztukę będzie druk offsetowy – mimo kosztów początkowych, rozkładają się one na wiele kopii. Jeśli chodzi o proste jednokolorowe nadruki np. na gadżetach czy odzieży w dużej liczbie, bardzo ekonomiczny może być sitodruk (przy założeniu jednorazowego przygotowania sit). Warto zawsze poprosić drukarnię o wycenę w różnych technologiach – dla małych i średnich nakładów często wygrywa cyfrowy, dla większych offset, a dla bardzo nietypowych zleceń (np. nadruk na przedmiotach) specjalistyczna metoda może być jedyną opcją mimo wyższej ceny.

Która technika druku jest najszybsza?

Jeśli mówimy o czasie wykonania gotowego zlecenia, to przy małych nakładach najszybszy jest druk cyfrowy – plik przesyłamy do drukarki i w ciągu kilkunastu minut możemy odebrać gotowe wydruki (np. 50 ulotek). Przy większych nakładach dochodzi czas przygotowania – np. offset wymaga naświetlenia płyt i rozruchu maszyn, co może zająć parę godzin, ale za to potem samo drukowanie np. 10 tysięcy arkuszy idzie błyskawicznie (prędkość offsetu to nawet kilkanaście tysięcy arkuszy na godzinę). W ujęciu „od zera do gotowego produktu” najszybciej zadziała druk cyfrowy. W ujęciu czysto maszynowym, najszybsze są techniki rolowe (offset rotacyjny, fleksografia) – potrafią wydrukować kilkadziesiąt tysięcy egzemplarzy w ciągu godziny, ale wymagają dłuższego setupu. Dla klienta indywidualnego zazwyczaj liczy się, że zlecenie cyfrowe można mieć tego samego dnia, podczas gdy offsetowe – następnego.

Jakie są popularne techniki druku na odzieży?

Nadruki na koszulkach i innych tekstyliach można wykonywać kilkoma metodami, a wybór zależy od efektu i nakładu. Najbardziej rozpowszechniony jest sitodruk na tkaninach – idealny przy większych seriach, bo daje trwałe, intensywne nadruki (np. logo na koszulkach firmowych). Dla pojedynczych sztuk i pełnokolorowych zdjęć na ubraniach lepszy bywa druk DTG (cyfrowy druk bezpośrednio na odzieży) lub sublimacja (jeśli odzież ma wysoki skład poliestru i jasny kolor). Istnieją też techniki termotransferowe – nadruk wykonany najpierw na folii lub papierze, a potem wgrzany w materiał (np. flex, flock – często stosowane do numerów na strojach sportowych). Każda z tych metod ma swoje zalety: sitodruk jest bardzo opłacalny przy większej liczbie sztuk, DTG pozwala mieć unikatową grafikę w jednym egzemplarzu, a sublimacja daje fotograficzną jakość na specjalnych materiałach.